Στην ψηφιακή εποχή, το διαδίκτυο αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητάς μας, προσφέροντας αμέτρητες δυνατότητες για επικοινωνία, εργασία και οικονομικές συναλλαγές. Ωστόσο, μαζί με τα οφέλη, αναπτύσσονται και νέες μορφές κινδύνου, με τις διαδικτυακές απάτες να παρουσιάζουν συνεχή αύξηση και ολοένα μεγαλύτερη πολυπλοκότητα. Οι σύγχρονοι δράστες δεν δρουν πλέον αποσπασματικά, αλλά οργανωμένα, αξιοποιώντας τεχνολογία αιχμής και τεχνικές ψυχολογικής χειραγώγησης για να εξαπατήσουν τα θύματά τους.
Η κατανόηση των πιο συχνών μορφών απάτης και των μεθόδων που χρησιμοποιούνται αποτελεί βασικό εργαλείο προστασίας για κάθε πολίτη. Για τις κυριότερες κατηγορίες διαδικτυακής απάτης που καταγράφονται σήμερα στην Ελλάδα, με στόχο την ενημέρωση, την πρόληψη και την ενίσχυση της ψηφιακής εγρήγορσης τοποθετήθηκε στο policenet.gr ο Αξιωματικός της Διεύθυνσης Κυβερνοεγκλήματος Αστυνόμος Α’ (Ε.Κ.) κ. Χαραλαμπίδης Χαράλαμπος.
Συνέντευξη στην Κέλλυ Σαουάχ-Μαραγκουδάκη
Κύριε Χαραλαμπίδη, ποιες είναι σήμερα οι πιο συχνές μορφές διαδικτυακής απάτης στην Ελλάδα;
- Επενδυτικές Απάτες (Investment Fraud)
Κυρία Μαραγκουδάκη, θα ξεκινήσω από την κατηγορία αυτή καθώς προκαλεί τη μεγαλύτερη οικονομική ζημιά, τόσο ανά θύμα όσο και συνολικά.
Πρόκειται για εξαιρετικά οργανωμένες απάτες που αξιοποιούν σύγχρονες τεχνολογίες. Οι δράστες χρησιμοποιούν βίντεο τεχνητής νοημοσύνης με γνωστά δημόσια πρόσωπα, τα λεγόμενα deepfake βίντεο, που φαινομενικά προτείνουν επενδυτικές πλατφόρμες ή «αποκαλύπτουν» τον τρόπο που επενδύουν. Παράλληλα, προβάλλουν στοχευμένες διαφημίσεις σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης σε χρήστες που αναζητούν επενδυτικές ευκαιρίες.
Οι δράστες ασκούν εξελιγμένη ψυχολογική χειραγώγηση, προσαρμόζοντας την προσέγγισή τους στο προφίλ κάθε θύματος. Μέσω φιλικής συνομιλίας και γενικότερης επικοινωνίας, δείχνοντας ενδιαφέρον για το άτομο πέρα από την επένδυση, αντλούν πληροφορίες για τον χαρακτήρα και την προσωπικότητά του. Στη συνέχεια εκμεταλλεύονται συναισθηματικές αδυναμίες και δημιουργούν σχέση εμπιστοσύνης, με αποτέλεσμα το θύμα να μην αντιλαμβάνεται ότι χειραγωγείται.
Τα θύματα πείθονται να μεταφέρουν χρήματα σε παραπλανητικές πλατφόρμες, όπου βλέπουν υψηλές αποδόσεις και μεγάλα κέρδη. Αρχικά τα ποσά είναι μικρά, συνήθως 250 ή 500 ευρώ, καθώς οι δράστες γνωρίζουν ότι τέτοια ποσά είναι εύκολο να τα διαθέσει κανείς, ενώ παράλληλα το θύμα θέλει να «δοκιμάσει» αν οι υποσχόμενες αποδόσεις είναι πραγματικές. Στη συνέχεια, οι μεταφορές χρηματικών ποσών ή η αγορά κρυπτονομισμάτων γίνεται είτε με άμεση καθοδήγηση των δραστών, είτε αφού πείσουν το θύμα να παραχωρήσει απομακρυσμένη πρόσβαση στη συσκευή του μέσω ειδικών προγραμμάτων, παρουσιάζοντας τον εαυτό τους ως επενδυτικούς συμβούλους που θέλουν να το βοηθήσουν και να διευκολύνουν τη διαδικασία. Τα θύματα, μη γνωρίζοντας τις τεχνολογίες αυτές, εκλαμβάνουν αυτή τη διαδικασία ως νόμιμη τεχνική υποστήριξη. Αποτέλεσμα είναι τα ηλεκτρονικά ίχνη να ανήκουν στο θύμα και όχι στους δράστες, γεγονός που περιπλέκει σημαντικά την έρευνα.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα της μεθοδολογίας τους είναι ότι, ενώ μέσω της απομακρυσμένης πρόσβασης στον υπολογιστή του θύματος θα μπορούσαν να μεταφέρουν άμεσα το σύνολο των διαθέσιμων κεφαλαίων, απέχουν από αυτό. Αντίθετα, αξιοποιούν την πρόσβαση αυτή για να διαπιστώσουν την οικονομική δυνατότητα του θύματος και στη συνέχεια, με διαδοχικά τεχνάσματα, το πείθουν να μεταφέρει σταδιακά τα χρήματά του στην υποτιθέμενη επένδυση. Αυτή η προσέγγιση αποκαλύπτει τον υψηλό βαθμό οργάνωσης και υπομονής που χαρακτηρίζει τους δράστες.
Όταν τα θύματα ζητήσουν την ανάληψη του κεφαλαίου τους, μερικώς ή ολικώς, ξεκινά το επόμενο στάδιο της απάτης. Οι δράστες τα κρατούν ουσιαστικά «ομήρους», απαιτώντας διαδοχικά ποσά υπό διάφορες προφάσεις: καταβολή φόρων, διαχειριστικά έξοδα, τέλη απελευθέρωσης κεφαλαίου κ.ά. Πολλά θύματα, προκειμένου να ανακτήσουν τα χρήματά τους, καταλήγουν να δανείζονται ή ακόμα και να εκποιούν ακίνητη περιουσία.
Στη συνέχεια ακολουθούν εκβιασμοί: οι δράστες απειλούν ότι το θύμα θα αντιμετωπίσει προβλήματα με την εφορία ή τις αρχές για ξέπλυμα χρήματος, εκμεταλλευόμενοι την αναστάτωση και τον φόβο που έχουν ήδη προκαλέσει.
Στο τελευταίο στάδιο εμφανίζονται δήθεν δικηγορικά γραφεία, που ισχυρίζονται ότι έχουν εντοπίσει το κύκλωμα και τα χρήματα του θύματος, ζητώντας προκαταβολή, συνήθως γύρω στο 10% του ποσού, για να προχωρήσει η ανάκτησή τους. Πρόκειται για τους ίδιους δράστες, οι οποίοι, έχοντας στη διάθεσή τους όλα τα προσωπικά και οικονομικά στοιχεία του θύματος, παρουσιάζονται με ιδιαίτερη πειστικότητα.
- Phishing, Smishing & Vishing
Εδώ έχουμε τη μαζική αποστολή μηνυμάτων (SMS ή Email) που προσποιούνται τράπεζες ή κρατικούς φορείς. Οι δράστες «πατάνε» στην επικαιρότητα: από τα Market Pass και Fuel Pass μέχρι δήθεν πρόστιμα της Τροχαίας. Ο στόχος είναι πάντα ο ίδιος: η υποκλοπή των κωδικών e-banking μέσω πλαστών ιστοσελίδων.
- Business Email Compromise (BEC) / Man-in-the-Middle
Η απάτη αυτή στοχεύει κυρίως επιχειρήσεις. Οι δράστες αποκτούν πρόσβαση στην ηλεκτρονική αλληλογραφία μεταξύ επιχειρήσεων και προμηθευτών τους, παρακολουθώντας την επικοινωνία τους για μεγάλο χρονικό διάστημα. Γνωρίζοντας όλες τις λεπτομέρειες της συνεργασίας τους, παρεμβαίνουν την κατάλληλη στιγμή, συνήθως λίγο πριν από μια προγραμματισμένη πληρωμή, αποστέλλοντας πειστικό email με το οποίο ενημερώνουν ότι άλλαξε ο τραπεζικός λογαριασμός και ζητούν η μεταφορά να γίνει σε νέο IBAN. Για να ενισχύσουν την αξιοπιστία τους, τροποποιούν αντίστοιχα και τα τιμολόγια που επισυνάπτουν, ώστε το νέο IBAN να εμφανίζεται ως το επίσημο στοιχείο της εταιρείας.
- Απάτες μέσω Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης και Παραβίαση Λογαριασμών
Οι δράστες αποκτούν πρόσβαση σε λογαριασμούς μέσων κοινωνικής δικτύωσης ή δημιουργούν ψεύτικα προφίλ χρησιμοποιώντας δημόσιες φωτογραφίες των χρηστών, με σκοπό να εξαπατήσουν φίλους και γνωστούς τους. Στη συνέχεια αποστέλλουν μηνύματα εκ μέρους του θύματος, ζητώντας επειγόντως μεταφορά χρημάτων. Οι παραλήπτες, πιστεύοντας ότι επικοινωνεί μαζί τους πρόσωπο που γνωρίζουν και εμπιστεύονται, συχνά ανταποκρίνονται χωρίς να υποψιαστούν την απάτη. Τα ζητούμενα ποσά είναι συνήθως μικρά, ωστόσο, καθώς τα μηνύματα αποστέλλονται ταυτόχρονα σε μεγάλο αριθμό παραληπτών, το συνολικό κέρδος των δραστών είναι σημαντικό.
- Romance Scams & Sextortion
Οι απάτες αυτές βασίζονται στη συναισθηματική εξαπάτηση μέσω πλατφορμών γνωριμιών ή μέσων κοινωνικής δικτύωσης. Οι δράστες δημιουργούν ψεύτικα προφίλ, παρουσιάζονται ως επιτυχημένοι επαγγελματίες και καλλιεργούν σταδιακά συναισθηματικό δέσιμο μέσω καθημερινής επικοινωνίας. Όταν κρίνουν ότι το θύμα έχει αναπτύξει αισθήματα εμπιστοσύνης και προσκόλλησης, επικαλούνται κάποια έκτακτη ανάγκη — πόλεμο, ατύχημα ή οικονομική κρίση — και ζητούν δανεικά σημαντικά χρηματικά ποσά. Το θύμα, κινούμενο από γνήσιο ενδιαφέρον για το άτομο που πιστεύει ότι γνωρίζει, προχωρά στη μεταφορά.
Στο sextortion, οι δράστες επικοινωνούν με τα θύματα μέσω πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης ή εφαρμογών γνωριμιών, χτίζοντας σταδιακά μια φαινομενικά οικεία σχέση. Στη συνέχεια προτείνουν βιντεοκλήση, κατά την οποία χειραγωγούν το θύμα ώστε να αποκαλυφθεί ή να προβεί σε πράξεις σεξουαλικού χαρακτήρα, ενώ παράλληλα καταγράφουν κρυφά το υλικό. Αμέσως μετά αποκαλύπτουν στο θύμα ότι έχουν στην κατοχή τους το υλικό αυτό και απειλούν να το αποστείλουν σε φίλους, συγγενείς και συναδέλφους του εάν δεν καταβληθεί άμεσα το απαιτούμενο χρηματικό ποσό. Το θύμα, βυθισμένο στον πανικό και την ντροπή, συχνά υποκύπτει στις απαιτήσεις των δραστών και αποφεύγει να καταγγείλει το περιστατικό στις Αρχές.
Ποιο είναι συνήθως το προφίλ των δραστών;
Δεν μιλάμε για μεμονωμένους «χάκερς» σε σκοτεινά δωμάτια. Μιλάμε για εγκληματικές δομές με εταιρική οργάνωση. Υπάρχουν τμήματα IT, τμήματα επικοινωνίας (Call Centers) και τμήματα νομιμοποίησης εσόδων.
Οι ομάδες αυτές δεν εδρεύουν σε μία χώρα — πρόκειται για διεθνή κυκλώματα που δραστηριοποιούνται σε πολλαπλές χώρες ταυτόχρονα, αξιοποιώντας τις διαφορές στις νομοθεσίες και τις δυσκολίες της διεθνούς δικαστικής συνεργασίας για να παραμένουν ανέγγιχτα.
Ιδιαίτερα ανησυχητικό είναι το φαινόμενο του Crime as a Service, όπου μέσω του dark web μπορεί κανείς να «αγοράσει» έτοιμες υπηρεσίες απάτης. Αυτό σημαίνει ότι πλέον δεν απαιτείται ιδιαίτερη τεχνική γνώση για να διαπραχθεί ένα κυβερνοέγκλημα, με αποτέλεσμα τον συνεχή πολλαπλασιασμό των δραστών και των περιστατικών.
Πόσο εύκολο είναι να εντοπιστούν και να συλληφθούν οι δράστες;
Ο εντοπισμός και η σύλληψη των δραστών είναι ιδιαίτερα δύσκολη και χρονοβόρα διαδικασία. Η εμπλοκή πολλών ατόμων με διαφορετικούς ρόλους, η δράση τους από διαφορετικές χώρες και η αξιοποίηση σύγχρονων τεχνολογιών καθιστούν την έρευνα εξαιρετικά απαιτητική. Επιπλέον, οι διαφορές στις νομοθεσίες μεταξύ των χωρών και η ανάγκη διεθνούς δικαστικής συνεργασίας προσθέτουν επιπλέον επίπεδα πολυπλοκότητας. Παρά ταύτα, μέσω της στενής συνεργασίας με ευρωπαϊκούς και διεθνείς οργανισμούς, όπως η Europol και η Interpol, καταφέρνουμε να εντοπίζουμε και να αντιμετωπίζουμε κυκλώματα και να οδηγούμε δράστες ενώπιον της δικαιοσύνης.
Το νομικό πλαίσιο και τα εργαλεία της Δίωξης επαρκούν;
Ως Διεύθυνση διαθέτουμε όλα τα απαραίτητα εργαλεία και δεν έχουμε να ζηλέψουμε τίποτα από τις αντίστοιχες υπηρεσίες του εξωτερικού. Το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στο εσωτερικό μας πλαίσιο, αλλά στη συνεργασία με άλλες χώρες που διέπονται από διαφορετική νομοθεσία. Οποιαδήποτε αίτηση παροχής στοιχείων από το εξωτερικό απαιτεί χρονοβόρες διαδικασίες, γεγονός που επιβραδύνει σημαντικά την έρευνα.
Ποια είναι τα πιο συνηθισμένα λάθη των πολιτών και τι πρέπει να κάνουν;
Τα συνηθισμένα λάθη των πολιτών συνδέονται κυρίως με την αδυναμία να αξιολογήσουν κριτικά αυτό που βλέπουν στο διαδίκτυο. Πρέπει να έχουμε πάντα κατά νου ότι η συντριπτική πλειοψηφία των στοιχείων που παρουσιάζονται διαδικτυακά είναι δηλωτικά και δεν επαληθεύονται από κανέναν. Το διαδίκτυο δυστυχώς προσφέρει τη δυνατότητα παρουσίασης ψευδών γεγονότων ως αληθινών με ιδιαίτερη ευκολία.
Με βάση αυτό, θα συνιστούσα στους πολίτες τα εξής:
- Να μην εμπιστεύονται εξωπραγματικές ευκαιρίες και υποσχόμενες αποδόσεις. Οι κανόνες των επενδύσεων είναι οι ίδιοι, είτε γίνονται διαδικτυακά είτε όχι. Δεν υπάρχουν εγγυημένα κέρδη και εύκολος πλουτισμός.
- Όταν λαμβάνουν μήνυμα με σύνδεσμο, να μην βιάζονται. Μερικά δευτερόλεπτα σκέψης και μια σύντομη συζήτηση με κάποιον κοντινό τους μπορεί να αποτρέψει μια καταστροφική απόφαση. Να θυμούνται ότι καμία τράπεζα, καμία δημόσια υπηρεσία και καμία εταιρεία δεν ζητά ποτέ προσωπικά ή τραπεζικά στοιχεία μέσω συνδέσμου.
- Αν λάβουν ασυνήθιστο μήνυμα από γνωστό τους, να επικοινωνήσουν άμεσα τηλεφωνικά μαζί του για να επιβεβαιώσουν αν το έστειλε πράγματι ο ίδιος.
- Να μην αποκαλύπτουν προσωπικές στιγμές σε βιντεοκλήσεις και να μην αποστέλλουν φωτογραφίες προσωπικού ή αισθησιακού χαρακτήρα που ενδεχόμενη διαρροή τους θα μπορούσε να οδηγήσει σε εκβιασμό και σοβαρό ψυχολογικό τραύμα.
Τέλος, σε οποιαδήποτε περίπτωση που αντιληφθούν ότι έχουν πέσει θύματα απάτης, να επικοινωνήσουν άμεσα με την Υπηρεσία μας η οποία θα τους κατευθύνει αναλόγως. Το πιο σημαντικό: να μην υποκύψουν σε εκβιασμούς. Η καταγγελία είναι το πρώτο και πιο αποφασιστικό βήμα και είναι ακριβώς αυτό που οι δράστες φοβούνται περισσότερο.
Καθυστερούν οι τράπεζες ή οι πλατφόρμες να συνεργαστούν;
Ο χειριστής μιας υπόθεσης κυνηγά ταυτόχρονα τους δράστες και τον χρόνο. Αυτά τα δύο είναι αλληλένδετα, καθώς όσο πιο γρήγορα κινούμαστε, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες επιτυχούς έκβασης.
Οι μεγάλες τράπεζες και οι πάροχοι στην Ελλάδα συνήθως ανταποκρίνονται με ικανοποιητική ταχύτητα, αν και είναι κατανοητό ότι δέχονται μεγάλο όγκο αιτημάτων. Κάθε βελτίωση στον χρόνο απόκρισης είναι σημαντική και καλοδεχούμενη.
Το πρόβλημα εντοπίζεται κυρίως στη συνεργασία με εταιρείες και παρόχους που εδρεύουν σε άλλες χώρες. Σε αυτές τις περιπτώσεις, οι απαντήσεις συχνά αργούν αι υπάρχουν περιπτώσεις που δεν έρχονται ποτέ. Όπως είναι κατανοητό, μια αργοπορημένη απάντηση μπορεί να επηρεάσει καθοριστικά και αρνητικά την έκβαση μιας υπόθεσης.
Τι απαντάτε σε κάποιον που λέει «εγώ δεν πρόκειται να πέσω θύμα»;
Θα του θύμιζα μια παλιά παροιμία: «το έξυπνο πουλί από τη μύτη πιάνεται». Η υπερβολική σιγουριά και αυτοπεποίθηση είναι συχνά το πρώτο βήμα προς την παγίδα.
Έχουμε δει θύματα που είναι επιστήμονες, στελέχη επιχειρήσεων, άνθρωποι με υψηλή μόρφωση. Οι δράστες δεν στοχεύουν μόνο στην έλλειψη γνώσης, αλλά στην ανθρώπινη αδυναμία, στην ελπίδα για ένα καλύτερο μέλλον, στον φόβο για μια κύρωση, στη φιλοδοξία που καμιά φορά μπερδεύεται με την απληστία ή ακόμα και στην ανάγκη για συντροφικότητα.
Ας κλείσουμε με μια πιο προσωπική ερώτηση. Στην καθημερινότητά σας, ως αξιωματικός της Δίωξη Ηλεκτρονικού Εγκλήματος που έρχεστε συνεχώς αντιμέτωπος με υποθέσεις απάτης, έχει αλλάξει ο τρόπος που εμπιστεύεστε τους ανθρώπους ή χρησιμοποιείτε το διαδίκτυο στην προσωπική σας ζωή;
Προφανώς με έχει αλλάξει, ενδεχομένως σε βαθμό που δεν το αντιλαμβάνομαι πλήρως ο ίδιος. Όταν βλέπεις καθημερινά τι μπορεί να συμβεί και πόσο εύκολα μπορεί να πέσει κανείς θύμα, αναπόφευκτα αναπτύσσεις μια διαφορετική οπτική απέναντι στο διαδίκτυο και στον τρόπο που κινείσαι σε αυτό.
Η ενημέρωση είναι η καλύτερη προστασία και αυτό το πιστεύω τόσο επαγγελματικά όσο και προσωπικά. Γι' αυτό άλλωστε και η Υπηρεσία μας δίνει μεγάλη έμφαση στην ενημέρωση των πολιτών, καθώς ένας ενημερωμένος πολίτης είναι ο χειρότερος εχθρός των δραστών.