Οι ουσίες που είναι γνωστές ως «χάπια βιασμού» αποτελούν ένα από τα πιο ανησυχητικά και επικίνδυνα φαινόμενα που απασχολούν τη δημόσια υγεία και την ασφάλεια των νέων ανθρώπων. Η χρήση τους σε περιστατικά σεξουαλικής κακοποίησης έχει προκαλέσει έντονο προβληματισμό διεθνώς, ενώ τα τελευταία χρόνια αυξάνονται τα περιστατικά και στην Ελλάδα.
Για τις ουσίες που χρησιμοποιούνται συχνότερα, τα συμπτώματα που πρέπει να μας κινητοποιήσουν, τις δυνατότητες τοξικολογικής ανίχνευσης αλλά και τα μέτρα πρόληψης που μπορούν να προστατεύσουν τους πολίτες, μιλά στο Policenet.gr ο Καθηγητής Κλινικής Φαρμακολογίας, Ψυχίατρος κ. Παπαζήσης Γεώργιος.
Ακολουθεί η συνέντευξη στην Κέλλυ Σαουάχ-Μαραγκουδάκη
Υπάρχει τελικά το «χάπι βιασμού» ως συγκεκριμένο σκεύασμα ή μιλάμε για διαφορετικές ουσίες; Και τι προκαλεί στον οργανισμό;
Δυστυχώς, κυκλοφορούν διάφορες ουσίες, είτε σε μορφή χαπιού είτε σε υγρή μορφή, οι οποίες χρησιμοποιούνται για τη διάπραξη σεξουαλικών επιθέσεων και βιασμών. Συνολικά αποκαλούνται «χάπια βιασμού», αν και ο όρος «ουσίες βιασμού» είναι πιθανώς ακριβέστερος, καθώς οι υγρές μορφές είναι εξίσου διαδεδομένες.
Στο εξωτερικό χρησιμοποιείται ο όρος date rape drugs («ουσίες βιασμού στα ραντεβού»), επειδή πολλά από αυτά τα περιστατικά συμβαίνουν κατά τη διάρκεια πρώτων συναντήσεων με άτομα που το θύμα μόλις γνώρισε. Διεθνώς χρησιμοποιείται και ο όρος drug-facilitated sexual assault (σεξουαλική επίθεση με τη βοήθεια ουσιών).
Οι συχνότερες ουσίες που χρησιμοποιούνται είναι:
•Η φλουνιτραζεπαμη (Rohypnol), μια ισχυρή βενζοδιαζεπίνη, γνωστή στην πιάτσα ως «roofie».
•Η κεταμίνη, μια ψυχοδραστική ουσία με αναισθητικές ιδιότητες, γνωστή ως «Special K», «Vitamin K» ή «Cat Valium».
•Το GHB (γάμμα-υδροξυβουτυρικό οξύ), μια κατασταλτική ουσία γνωστή ως «Liquid X», «Liquid Ecstasy», «Liquid E», «Soap» ή «Salty Water».
Όλες οι ουσίες αυτές κυκλοφορούν και στην Ελλάδα.
Στην υγρή τους μορφή, ιδιαίτερα η κεταμίνη, είναι συνήθως άχρωμες, άοσμες και άγευστες, γεγονός που τις καθιστά ιδιαίτερα επικίνδυνες. Το GHB μπορεί να έχει ελαφρώς αλμυρή γεύση. Το rohypnol συνήθως κυκλοφορεί ως λευκό δισκίο χωρίς ιδιαίτερη γεύση ή οσμή. Αν προστεθεί σε διαφανές ποτό, το υγρό μπορεί να αποκτήσει μπλε χρώμα, ωστόσο ορισμένα γενόσημα σκευάσματα δεν περιέχουν τη σχετική χρωστική ουσία.
Η δράση αυτών των ουσιών αρχίζει μέσα σε λίγα λεπτά έως και μισή ώρα μετά τη λήψη τους και μπορεί να διαρκέσει από 8 έως 12 ώρες, ανάλογα με την ουσία. Το βασικό χαρακτηριστικό τους είναι ότι προκαλούν τη λεγόμενη «επιλεκτική αμνησία»: τα θύματα αδυνατούν να θυμηθούν γεγονότα που συνέβησαν όσο βρίσκονταν υπό την επήρεια της ουσίας, το γνωστό «blackout». Παράλληλα προκαλούν μυοχάλαση, με αποτέλεσμα τα θύματα να μην έχουν τη σωματική δύναμη να αντισταθούν. Εκτός από την αμνησία, μπορεί να εμφανιστούν έντονη ζάλη, υπνηλία, υπόταση, βραδυκαρδία, σύγχυση και οπτικές ψευδαισθήσεις.
Η κεταμίνη μπορεί επίσης να προκαλέσει ναυτία, εμετούς, αυξημένη αρτηριακή πίεση και μεταβολές στον καρδιακό ρυθμό. Σε ορισμένες περιπτώσεις ενδέχεται να εμφανιστούν σπασμοί ή ακόμη και κώμα.
Ποιες ουσίες χρησιμοποιούνται συχνότερα σήμερα στην Ελλάδα και πόσο εύκολα ανιχνεύονται τοξικολογικά;
Όλες οι ουσίες αυτές κυκλοφορούν και στην Ελλάδα. Η τοξικολογική ανίχνευση ουσιών που σχετίζονται με σεξουαλικές επιθέσεις, βασίζεται στη γρήγορη συλλογή βιολογικών δειγμάτων.
Επειδή οι ουσίες αυτές δρουν γρήγορα και μεταβολίζονται ταχύτατα, τα δείγματα πρέπει να λαμβάνονται όσο το δυνατόν συντομότερα:
Ούρα: εντός 12–72 ωρών από το περιστατικό, Αίμα: εντός 12–24 ωρών.
Εάν η δειγματοληψία καθυστερήσει, η ανάλυση τριχών κεφαλής μπορεί να αποτελέσει ιδιαίτερα αποτελεσματική μέθοδο. Οι ουσίες και οι μεταβολίτες τους μπορούν να ανιχνευθούν στις τρίχες για έως και 90 ημέρες ή και περισσότερο.
Το πρόβλημα στη χώρα μας είναι ότι υπάρχουν ελάχιστα εξειδικευμένα εργαστήρια που πραγματοποιούν αναλύσεις τριχών, αν και ο συγκεκριμένος τομέας αναπτύσσεται τα τελευταία χρόνια. Οι κύριες αναλυτικές μέθοδοι που χρησιμοποιούνται είναι η Υγρή χρωματογραφία – φασματομετρία μάζας (LC-MS/MS) και η Αέρια χρωματογραφία – φασματομετρία μάζας (GC-MS)
Βλέπετε αύξηση τέτοιων περιστατικών τα τελευταία χρόνια;
Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν τα πραγματικά περιστατικά «date rape» ή, ορθότερα, σεξουαλικών επιθέσεων που διευκολύνονται από τη χρήση ουσιών έχουν αυξηθεί σημαντικά τα τελευταία χρόνια. Η καταγραφή τους είναι εξαιρετικά δύσκολη, ενώ παρατηρείται μεγάλη υποαναφορά διεθνώς αλλά και στην Ελλάδα. Δεν υπάρχουν επαρκή ελληνικά δεδομένα που να επιτρέπουν ασφαλή συμπεράσματα για αύξηση των πραγματικών περιστατικών. Αυτό που φαίνεται να έχει αυξηθεί είναι η ορατότητα του φαινομένου, η ευαισθητοποίηση του κοινού και οι σχετικές καταγγελίες.
Το βέβαιο είναι ότι η δημόσια ευαισθητοποίηση έχει ενισχυθεί, με αποτέλεσμα περισσότερα θύματα να αναγνωρίζουν και να καταγγέλλουν τέτοια περιστατικά. Παράλληλα, οι αρμόδιες αρχές σε πολλές χώρες θεωρούν το φαινόμενο αρκετά σοβαρό ώστε να λαμβάνουν νέα μέτρα πρόληψης και αντιμετώπισης.
Ποιος είναι ο μέσος όρος ηλικίας των θυμάτων;
Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων τα θύματα είναι νεαρές γυναίκες. Ωστόσο, καταγράφονται περιστατικά και σε μεγαλύτερες ηλικίες, καθώς και σε άνδρες.
Σύμφωνα με διεθνή στοιχεία, περίπου 8 στις 10 φορές το θύμα γνωρίζει τον δράστη.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η συγκλονιστική υπόθεση της Ζιζέλ Πελικό, όπου δράστης ήταν ο ίδιος της ο σύζυγος, ο οποίος χορηγούσε τις ουσίες μέσω της τροφής της. Η υπόθεση θεωρείται ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά σύγχρονα παραδείγματα σεξουαλικής κακοποίησης που διευκολύνθηκε από τη χρήση ουσιών.
Ποια συμπτώματα πρέπει να μας υποψιάσουν άμεσα ότι κάποιος έχει δεχθεί ουσία στο ποτό του; Τι πρέπει να κάνει το πιθανό θύμα και πώς μπορούν να αντιδράσουν σωστά φίλοι ή θαμώνες;
Ορισμένες ενδείξεις που πρέπει να μας υποψιάσουν είναι:
-
Υπερβολικός ‘αφρός’ ή αναβράζων ποτό.
-
Ασυνήθιστη γεύση, συνήθως αλμυρή ή πικρή.
-
Θολή όψη του ποτού ή μπλε χρωματισμός σε ποτό που κανονικά είναι διαφανές.
-
Υπολείμματα σκόνης ή χαπιού που δεν έχουν διαλυθεί πλήρως.
Τα σημάδια αυτά είναι συχνά δύσκολο να γίνουν αντιληπτά, ειδικά σε σκοτεινούς χώρους ή σε σκουρόχρωμα ποτά.
Το θύμα πρέπει να αναζητήσει άμεσα βοήθεια. Εάν οι φίλοι ή οι παρευρισκόμενοι διαπιστώσουν ότι τα συμπτώματα επιδεινώνονται μέσα σε λίγα λεπτά, θα πρέπει ιδανικά να συνοδεύσουν το άτομο στο νοσοκομείο και σε καμία περίπτωση να μην το αφήσουν μόνο του για το υπόλοιπο της βραδιάς.
Σε πόσο χρόνο εμφανίζονται τα συμπτώματα και πόσο διαρκεί το λεγόμενο blackout;
Η δράση αυτών των ουσιών ξεκινά μέσα σε λίγα λεπτά έως και μισή ώρα μετά τη λήψη τους και μπορεί να διαρκέσει από 8 έως 12 ώρες, ανάλογα με την ουσία.
Το πρόβλημα είναι ότι, όταν τα θύματα ξυπνούν, συχνά δεν γνωρίζουν τι ακριβώς έχει συμβεί. Ορισμένες ενδείξεις που μπορεί να υποδηλώνουν ότι κάποιος υπήρξε θύμα τέτοιας επίθεσης είναι:
-
Νιώθει σαν να έχει έντονο πονοκέφαλο, χωρίς να έχει καταναλώσει αλκοόλ ή με συμπτώματα δυσανάλογα της ποσότητας που κατανάλωσε.
-
Παρουσιάζει κενά μνήμης ή αίσθηση απώλειας χρόνου.
Πόσο εύκολο είναι να προστατευτεί κάποιος στη νυχτερινή έξοδο και ποια είναι τα βασικά μέτρα πρόληψης;
Για να μειώσει κάποιος τον κίνδυνο ιδανικό είναι να βγαίνει με παρέα ανθρώπων που εμπιστεύεται. Επίσης,
-
Να αποφεύγει χώρους όπου δεν αισθάνεται ασφαλής. Αν κάτι του δημιουργεί κακή αίσθηση, να εμπιστεύεται το ένστικτό του και να αποχωρεί.
-
Να μην αποδέχεται ποτά από αγνώστους χωρίς να παρακολουθεί την παρασκευή τους.
-
Να έχει συνεχώς υπό την επίβλεψή του το ποτό του.
-
Να μην καταναλώνει ποτό που έχει περίεργη γεύση ή εμφάνιση.
-
Να ζητά άμεσα βοήθεια από φίλους αν αρχίσει να αισθάνεται περίεργα ή διαφορετικά από το συνηθισμένο!
Αν έπρεπε να δώσετε μία μόνο συμβουλή σε νέους ανθρώπους πριν βγουν για ποτό αυτό το καλοκαίρι, ποια θα ήταν;
Το καλοκαίρι βγαίνουμε για να διασκεδάσουμε και να απολαύσουμε το ποτό μας. Αυτό είναι απολύτως φυσιολογικό.
Αν έπρεπε να δώσω μία μόνο συμβουλή, θα ήταν: Μείνετε κοντά στους φίλους σας και μην αφήνετε ποτέ το ποτό σας χωρίς επίβλεψη! Και αν αρχίσετε να νιώθετε περίεργα μετά την κατανάλωση ποτού ή κάποιας άλλης ουσίας, ζητήστε αμέσως βοήθεια από ανθρώπους που βρίσκονται γύρω σας και επικοινωνήστε με ένα οικείο σας πρόσωπο για να το ενημερώσετε για το τι συμβαίνει.