Ο προϊστάμενος του Γραφείου Προστασίας Ανηλίκων Ηρακλείου Υπαστυνόμος Α', Γιαννουλάκης Κωνσταντίνος, ανοίγει τα χαρτιά του σε μια ουσιαστική και αποκαλυπτική συζήτηση για σύγχρονες απειλές που αντιμετωπίζουν τα παιδιά και οι έφηβοι.
Μιλώντας στο policenet.gr τον διαδικτυακό τζόγο, την αυξανόμενη ανήλικη παραβατικότητα, αλλά και τους αόρατους κινδύνους του ψηφιακού κόσμου, αναδεικνύει τις προκλήσεις που καλούνται να διαχειριστούν γονείς, σχολεία και Αρχές.
Μέσα από την εμπειρία του, φωτίζει πτυχές που συχνά περνούν απαρατήρητες και τονίζει τη σημασία της πρόληψης, της ενημέρωσης και της ουσιαστικής επικοινωνίας με τα παιδιά.
Συνέντευξη στην Κέλλυ Σαουάχ-Μαραγκουδάκη
Ο διαδικτυακός τζόγος φαίνεται να μπαίνει ολοένα και πιο νωρίς στη ζωή των παιδιών, συχνά μέσα από εφαρμογές ή παιχνίδια στο κινητό. Πόσο μεγάλο είναι σήμερα το πρόβλημα της έκθεσης ανηλίκων σε τέτοιες πρακτικές;
Κυρία Μαραγκουδάκη, θα είμαι απόλυτα ειλικρινής. Στο Γραφείο Προστασίας Ανηλίκων Ηρακλείου, δεν έχουν καταγγελθεί περιστατικά με διαδικτυακό τζόγο ανηλίκων. Αυτό όμως δεν ορίζει τι γίνεται και στην υπόλοιπη χώρα ή ότι δεν υπάρχουν φαινόμενα διαδικτυακού τζόγου όπου εμπλέκονται ανήλικοι.
Σε έρευνες φαίνεται ότι ένας στους τρεις εφήβους έχει στοιχηματίσει μία φορά στη ζωή του*. Βέβαια στοιχήματα, όχι με τη στενή έννοια του όρου, όπως για παράδειγμα καζίνο αλλά με την ευρεία όπου εμπεριέχονται και τα παιχνίδια. Σε ένα online παιχνίδι, ο έφηβος αγοράζει αντικείμενα τα λεγόμενα σεντούκια με σκοπό να κάνει loot, τυχαία items που θα του κληρωθούν, αφού προβεί στην αγορά και έχει καταθέσει χρηματικό ποσό.
Ο γονέας σε πολλές περιπτώσεις αγνοεί αυτό τον διαδικτυακό τζόγο, θεωρώντας ότι το παιδί του απλά παίζει ένα ηλεκτρονικό παιχνίδι. Στην ουσία όμως εγκέφαλος του εφήβου εθίζεται στην άμεση ενεργοποίηση της ντοπαμίνης του τζόγου, και όταν χάσει τον έλεγχο, και αφιερωθεί σε αυτό, βγάζει θυμό, επιθετικότητα ή παραβατικότητα στο σχολείο.
Παρά τους ηλικιακούς περιορισμούς, πολλοί ανήλικοι φαίνεται να έχουν πρόσβαση σε στοιχηματικές πλατφόρμες και παιχνίδια που θυμίζουν τζόγο. Υπάρχουν τελικά "παράθυρα" στο σύστημα που επιτρέπουν αυτή την πρόσβαση;
Ο έλεγχος των ψηφιακών πλατφορμών και των διαδικτυακών ιστότοπων είναι αντικείμενο της Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος και της Επιτροπής Παιγνίων. Όμως, από την καθημερινή μου επαφή με παιδιά και εφήβους, μπορώ να σας πω το εξής με απόλυτη βεβαιότητα: Η μεγαλύτερη "κερκόπορτα" δεν είναι κάποιο παράθυρο-κενό στο σύστημα. Αντιθέτως είναι ο ψηφιακός αναλφαβητισμός των ίδιων των ενηλίκων.
Πώς μπαίνει ένας ανήλικος σε πλατφόρμες και παιχνίδια που θυμίζουν τζόγο; Πολύ απλά. Αρχικά μέσα από το ίδιο του το σπίτι. Πόσοι γονείς έχουν αποθηκευμένους τους κωδικούς τους και τις πιστωτικές τους κάρτες στα tablet ή στα κινητά, τα οποία τα παιδιά χειρίζονται καλύτερα από εκείνους; Το παιδί ‘’παίζει’’ με τα στοιχεία του γονιού.
Επίσης, ένας ανήλικος μπορεί πανεύκολα να αγοράσει προπληρωμένες κάρτες (paysafe) με μετρητά, χωρίς να του ζητήσει κανείς ταυτότητα, και να τις χρησιμοποιήσει πλατφόρμες που δεν ζητούν καμία απολύτως ταυτοποίηση ή σε κάποιο online game για κλήρωση-άνοιγμα random boxes.
Το σύστημα έχει πολλαπλές κλειδαριές, θα έλεγα. Αλλά τα κλειδιά τα αφήνουμε εμείς οι ίδιοι πάνω στο τραπέζι.
Πόσο συχνά φτάνουν στην αστυνομία περιστατικά διαδικτυακής προσέγγισης ανηλίκων από ενήλικες (grooming) και πόσο ενημερωμένοι είναι οι γονείς για αυτόν τον κίνδυνο;
Αν σας πω έναν αριθμό, δεν θα είναι ακριβής, γιατί αυτά που φτάνουν στην Αστυνομία αποτελούν μονάχα τη κορυφή του παγόβουνου. Ένα περιστατικό grooming θα φτάσει στο γραφείο μας όταν είναι πια πολύ αργά. Όταν θα έχει ξεκινήσει ο εκβιασμός με φωτογραφίες (sextortion) ή όταν το παιδί ‘αναγκαστεί’ πλέον να το αναφέρει στους γονείς του ή στις Αρχές. Ο "σκοτεινός αριθμός" των υποθέσεων που δεν καταγγέλλονται ποτέ, από φόβο ή ντροπή, κατά την άποψη μου, είναι μεγάλος.
Ρωτάτε αν είναι ενημερωμένοι οι γονείς. Η αλήθεια είναι πως είναι σε ένα βαθμό, μικρό όμως. Οι γονείς έχουν γνωρίζουν να προστατεύουν τα παιδιά από τους κινδύνους του δρόμου, αλλά αγνοούν την ανατομία του ψηφιακού κινδύνου.
Το grooming δεν είναι μια επίθεση που γίνεται απότομα. Είναι μία ψυχολογική χειραγώγηση.
Ο θύτης δεν στέλνει ή δε ζητάει αμέσως μια προσωπική φωτογραφία από το παιδί. Εντοπίζει το παιδί που νιώθει μοναξιά, ψάχνει επιβεβαίωση, έχει αποκλειστεί από παρέες ή έχει παραμεληθεί από τους ίδιους τους γονείς. Αυτός ο θύτης λοιπόν μπαίνει στα παιχνίδια του, ακούει τα προβλήματά του, γίνεται ο "καλύτερος φίλος" του που το καταλαβαίνει, σε αντίθεση με τους "κακούς γονείς" και τους συνομήλικους του. Του δείχνει ότι είναι σημαντικός. Γεμίζει το συναισθηματικό του κενό που έχει προκληθεί από τους παραπάνω.
Ουσιαστικά διεκδικεί την απόλυτη εμπιστοσύνη του. Όταν ο γονιός νομίζει ότι το παιδί του είναι ασφαλές καθώς είναι στο δωμάτιό του με το τάμπλετ- κινητό, ο ενδεχόμενος δράστης έχει ήδη χτίσει μια γέφυρα εμπιστοσύνης. Στη πλειονότητα των περιστατικών που καταφθάνουν στο γραφείο μας, οι γονείς αγνοούσαν την ύπαρξη εφαρμογών επικοινωνίας (social media) που υπάρχουν και ακόμη δεν πίστευαν ότι το ίδιο τους το παιδί είχε στείλει φωνογραφίες ή συνομιλούσε με κάποιον άγνωστο στο διαδίκτυο. Η άγνοια των ενηλίκων δεν αφορά τόσο το πώς λειτουργεί το διαδίκτυο, αλλά το πώς λειτουργεί ο ψυχισμός ενός εφήβου. Αν δεν καλυφθεί αυτό το συναισθηματικό κενό στο σπίτι, θα βρεθεί κάποιος άγνωστος στο διαδίκτυο να το καλύψει με τον χειρότερο τρόπο.
Το τελευταίο διάστημα βλέπουμε περιστατικά βίας μεταξύ ανηλίκων που συχνά καταγράφονται και ανεβαίνουν στα social media. Πώς αντιμετωπίζονται τέτοια φαινόμενα και τι δείχνουν για τη σημερινή νεολαία;
Πώς το αντιμετωπίζουμε; Σίγουρα όχι μόνο με αστυνομική πρακτική. Θα γίνουν οι απαραίτητες δικονομικές ενέργειες από πλευράς μας και θα ακολουθήσουμε τη νομική οδό. Στο Γραφείο Προστασίας Ανηλίκων Ηρακλείου όμως, δε θα σταθούμε απλά στη σύνταξη μίας ακόμη δικογραφίας που θα δρομολογηθεί για την Εισαγγελία.
Προσπαθούμε σε κάθε περιστατικό βίας μεταξύ ανηλίκων, σε συνεργασία με τις ψυχολόγους του περιφερειακού ιατρείου της Δ.Α. Ηρακλείου, να μάθουμε την αιτία που πυροδότησε αυτό το ξέσπασμα, που πλέον έχει πάρει διαστάσεις χωρίς όρια. Κινούμενοι στο πνεύμα αυτό οι καταθέσεις των ανηλίκων λαμβάνονται σύμφωνα με το πρωτόκολλο Barnahus, δια ψυχολόγου και το άρθρο 227 Κ.Π.Δ. (στα αδικήματα που προβλέπονται) όπου γίνεται καταγραφή οπτικοακουστικού υλικού από τοποθετημένες κάμερες στο γραφείο.
Αυτό που με παγώνει προσωπικά, δεν είναι η αύξηση των περιστατικών τα τελευταία έτη. Αντιθέτως η μανία να χτυπούν ένα πεσμένο παιδί στο έδαφος, και την ίδια στιγμή, οι υπόλοιποι αντί να τρέξουν να το βοηθήσουν, βγάζουν τα κινητά τους για να τραβήξουν βίντεο, με σκοπό να πάρουν μερικά likes στις πλατφόρμες, αυτό με θορυβεί.
Τι δείχνει αυτό για τη νεολαία; Δείχνει μια απόλυτη αναισθητοποίηση στον πόνο του άλλου. Μια πλήρη απουσία ενσυναίσθησης, η οποία δεν αποτυπώνεται σε κανένα στατιστικό γράφημα.
Σε ποιες ηλικίες παρατηρείτε ότι ξεκινούν συνήθως τα πρώτα περιστατικά παραβατικής συμπεριφοράς; Πόσο συχνά οι ίδιοι οι γονείς αγνοούν ή υποτιμούν προβληματικές συμπεριφορές των παιδιών τους;
Παρατηρείται μια κατάρρευση του ηλικιακού ορίου. Πλέον σε ορισμένα περιστατικά έχουμε δράστες και παιδιά Δημοτικού, ηλικίες 11-12 ετών. Μιλάμε για παιδιά ΣΤ΄ Δημοτικού και Α΄ Γυμνασίου, που εμπλέκονται σε συμβάντα σχολικού εκφοβισμού ή cyberbullying μέσω δημιουργίας deepfakes με χρήση A.I. Βλέπουμε μια κανονικοποίηση της βίας και μία άνευ ορίων ’πλάκα’’ που καταλήγει στη διάπραξη σοβαρών ποινικών αδικημάτων.
Οι γονείς αρχικά αγνοούν συμπεριφορές των παιδιών τους, ιδίως όταν πρόκειται για τα αδικήματα που λαμβάνουν χώρα στο ψηφιακό κόσμο. Όπως σας είπα παραπάνω, οι ενήλικες δεν έχουν ακολουθήσει σε απόλυτο βαθμό την εξέλιξη της ψηφιακής επικοινωνίας όπως συμβαίνει με τους ανήλικους.
Για παράδειγμα, ένα «αστείο» που είναι κοινό μεταξύ παιδιών, είναι αυτό που προανέφερα, με τη τεχνητή νοημοσύνη και συγκεκριμένα την «απογύμνωση», όπου λογισμικό AI αφαιρεί τα ρούχα από φωτογραφίες παιδιών/ενηλίκων για τη δημιουργία ψεύτικων σεξουαλικών εικόνων. Μετά τη δημιουργία επέρχεται το διαμοίρασμα (share) σε άγνωστο αριθμό παραληπτών. Όταν η φωτογραφία αφορά ανήλικο, καταλαβαίνετε ότι έχουμε περάσει στο αδίκημα της Πορνογραφίας Ανηλίκων και μετέπειτα στη Εκδικητική Πορνογραφία, δύο αδικήματα που επισύρουν σοβαρές ποινές σύμφωνα με το Ελληνικό Ποινικό Δίκαιο.
Σε πολλές περιπτώσεις οι γονείς υποτιμούν τέτοιου είδους συμπεριφορές από τα παιδιά τους και δε δίνουν τη δέουσα βαρύτητα αγνοώντας τους κινδύνους. Μάλιστα, ορισμένες φορές, αρνούνται να πιστέψουν τη διάπραξη αδικήματος από το παιδί τους, τονίζοντας ότι ποτέ δεν έχει εκδηλώσει ανάλογη συμπεριφορά και είναι ήσυχο. Η άρνηση των γονιών είναι ένας φυσικός, μηχανισμός άμυνας. Το να παραδεχτείς ότι το παιδί σου είναι ο θύτης –ότι χτυπάει, βρίζει ή εκβιάζει– σημαίνει ότι πρέπει να παραδεχτείς τα λάθη που έχεις πράξει σα κηδεμόνας. Η απορία τους κατά τη γνώμη μου πρέπει να είναι: "Τι κενό αφήσαμε στο σπίτι που το παιδί προσπαθεί να το γεμίσει με βία;".
Στην Κρήτη παρατηρείτε αύξηση του φαινόμενου; Διοργανώνετε ή σκέφτεστε να οργανώσετε δράσεις/ενημερωτικές καμπάνιες ως Αστυνομία μεμονωμένα ή συνδυαστικά με τα σχολεία ή άλλους φορείς;
Η Κρήτη, και ιδίως οι μεγάλες πόλεις της δεν ξεφεύγουν από το γενικό κανόνα της αύξησης των περιστατικών όπως συμβαίνει στον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο.
Συγκεκριμένα στο τομέα αρμοδιότητας μας υπάρχουν περιστατικά και ενδοσχολικής βίας και παραβατικότητας ανηλίκων, στα όποια η επέμβαση μας είναι άμεση, σε συνεργασία με το Γραφείο Ανηλίκων της Εισαγγελίας Πρωτοδικών Ηρακλείου και τις Διευθύνσεις Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Όλες αυτές οι ενέργειες σε επίπεδο καταστολής, και αφού έχει λάβει χώρα το περιστατικό.
Η Αστυνομία σαν Σώμα Ασφαλείας της Ελλάδας, έχει ως αποστολή μεταξύ άλλων, τη πρόληψη και καταστολή του εγκλήματος. Σαν Αξιωματικός της ΕΛ.ΑΣ. τάσσομαι υπέρ της πρόληψης. Προς επίτευξη αυτού του σκοπού, έχουμε αρχίσει σαν Γραφείο και στηρίζουμε το δόγμα της απόλυτης εξωστρέφειας. Τι εννοώ; Κατόπιν οδηγιών από το Διευθυντή της Υπηρεσία μας (Υ.Δ.Ε.Ε. Ηρακλείου), συνεργαζόμαστε ήδη με τις Διευθύνσεις Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης στο Νομό Ηρακλείου, για πραγματοποίηση σεμιναρίων και βιωματικών εργαστηρίων μέσα στις σχολικές μονάδες. Ταυτόχρονα με την Περιφέρεια Κρήτης και το Δήμο Ηρακλείου συμμετέχουμε σε εκδηλώσεις και ημερίδες, με σκοπό όχι μόνο την ανάδειξη του προβλήματος της παραβατικότητας των νέων αλλά και την εύρεση πρακτικών λύσεων στο πεδίο.
Είμαστε σε ανοιχτή γραμμή με πολλούς θεσμικούς φορείς, όπως καταλαβαίνετε. Όμως, θέλω να είμαι απόλυτα ειλικρινής: Οι δράσεις και οι ενημερωτικές καμπάνιες που σχεδιάζουμε οφείλουν να είναι βιωματικές και βαθιά ανθρωποκεντρικές. Στόχος μας δεν είναι να τρομάξουμε τα παιδιά με τον νόμο, αλλά να τους μιλήσουμε με όρους ψυχολογίας και ενσυναίσθησης. Να σπάσουμε τον τοίχο της σιωπής. Αυτό είναι το στοίχημα για το Γραφείο Ανηλίκων, και σε αυτή την κατεύθυνση, της ουσιαστικής επικοινωνίας και της πρόληψης κινούμαστε.
Πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος του σχολείου στην πρόληψη της βίας και της παραβατικότητας μεταξύ ανηλίκων;
Σίγουρα το σχολείο παίζει σημαντικό ρόλο στη πρόληψη της παραβατικότητας των νεών. Είναι ο χώρος μέσα στον οποίο ο παιδαγωγός ασκεί το λειτούργημα, μεταδίδει γνώση και ορατότητα. Δείχνει στο παιδί ότι υπάρχει, ότι έχει φωνή και ότι δεν χρειάζεται να γίνει βίαιο για να το προσέξουν. Ο ρόλος του στην πρόληψη είναι κομβικός, γιατί εκεί τα παιδιά περνούν τη μισή τους μέρα και εκεί εκδηλώνονται τα πρώτα συμπτώματα. Όμως, ρίχνουμε ένα τεράστιο, άδικο βάρος στους εκπαιδευτικούς. Απαιτούμε από έναν καθηγητή/δάσκαλο να γίνει ταυτόχρονα αστυνομικός, ανακριτής, ψυχολόγος και κοινωνικός λειτουργός, ενώ πολλές φορές είναι εντελώς ανοχύρωτος.
Επιτρέψτε μου να σας πω, ότι σχεδόν καθημερινά επικοινωνώ με σχολικές μονάδες και εκπαιδευτικούς και είμαι σε θέση να γνωρίζω τις δυσκολίες μέσα στις αίθουσες και στον αύλιο χώρο. Αν δεν στηρίξουμε τον εκπαιδευτικό, τότε εμείς στο Γραφείο Ανηλίκων θα συνεχίσουμε απλώς να μαζεύουμε τα συντρίμμια και να δούμε κατασταλτικά.
Ως επικεφαλής μιας νευραλγικής υπηρεσίας τι θα θέλατε να επισημάνετε σε όσους μας διαβάζουν;
Πως η πόρτα του Γραφείου Προστασίας Ανηλίκων Ηρακλείου δεν ανοίγει μόνο για να σχηματιστεί μια δικογραφία. Είναι μια πόρτα ανοιχτή για συζήτηση, συμβουλευτική και υποστήριξη. Δεν χρειάζεται να φτάσουμε στο αδίκημα για να ζητήσουμε βοήθεια. Ελάτε να μιλήσουμε όταν νιώσετε την πρώτη ανησυχία, όταν δείτε ότι χάνετε την επικοινωνία με το παιδί σας. Η πιο δυνατή παρέμβασή μας δεν είναι η σύλληψη. Είναι η συζήτηση που προλαβαίνει τη σύλληψη.
*Πανελλήνια έρευνα για τις συμπεριφορές που συνδέονται με την υγεία των έφηβων-μαθητών» Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο Ψυχικής Υγιεινής, Νευροεπιστημών και Ιατρικής Ακριβείας «Κώστας Στεφανής»
[Ο Κωνσταντίνος Γιαννουλάκης είναι τελειόφοιτος Τμήματος Ψυχολογίας Πανεπιστημίου Κρήτης, Εκπαιδευόμενος στη συστημική οικογενειακή θεραπεία.]