Οι αυτοχειρίες ανδρών στην ελληνική κοινωνία και ιδιαίτερα στελεχών των Σωμάτων Ασφαλείας παραμένουν ένα από τα πιο βαριά κοινωνικά φαινόμενα.
Πίσω από τους αριθμούς υπάρχουν άνθρωποι εκπαιδευμένοι να αντέχουν, να ελέγχουν, να μην «λυγίζουν» — ακόμη κι όταν η ψυχική πίεση γίνεται ασφυκτική. Σε μια κοινωνία που εξακολουθεί να ταυτίζει τη δύναμη με τη σιωπή, η ψυχική υγεία σε επαγγέλματα υψηλού κινδύνου συχνά μπαίνει σε δεύτερη μοίρα.
Διαβάστε επίσης
Το Policenet.gr φέρνει στο φως ένα θέμα ζωής και θανάτου, δίνοντας χώρο στον επιστημονικό λόγο και στην ανάγκη για πρόληψη, αποστιγματοποίηση και ουσιαστική φροντίδα.
Η Κλινική Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια Αγγελική Ζέρβα* μιλά ανοιχτά για τις ανδρικές αυτοκτονίες, τα κοινωνικά πρότυπα, το βάρος της στολής και τη σημασία της ψυχικής υποστήριξης.
Συνέντευξη στην Κέλλυ Σαουάχ-Μαραγκουδάκη
Κυρία Ζέρβα, τα στατιστικά δείχνουν ότι οι άνδρες αυτοκτονούν σε πολλαπλάσιο ποσοστό από τις γυναίκες. Πού πιστεύετε ότι οφείλεται αυτό;
Οι άνδρες δεν βιώνουν λιγότερη ψυχική δυσφορία, αλλά δυσκολεύονται περισσότερο να τη μοιραστούν. Από νωρίς, από μικρή ηλικία μαθαίνουν να αντέχουν μόνοι τους, να μην εκφράζουν φόβο, θλίψη ή ευαλωτότητα, με αποτέλεσμα να ζητήσουν βοήθεια όταν η πίεση έχει ήδη συσσωρευτεί.
Η διαφορά δεν σημαίνει ότι οι άνδρες υποφέρουν περισσότερο, αλλά ότι συχνά υποφέρουν πιο σιωπηλά. Η ένταση εκφράζεται συχνά μέσα από το σώμα: αϋπνία, εξάντληση, γαστρεντερικά προβλήματα, δερματοπάθειες ή έντονο στρες. Η αυτοκτονία συνήθως δεν είναι ξαφνική, αλλά κορύφωση μιας μακράς, σιωπηλής επιβάρυνσης που δεν βρήκε χώρο έκφρασης.
Τι δεν κάνουμε ως κοινωνία σωστά απέναντι στην ανδρική ψυχική υγεία;
Η ψυχική υγεία των ανδρών επηρεάζεται από πολλαπλά επίπεδα. Στην οικογένεια, πολλά αγόρια μαθαίνουν ότι δεν πρέπει να δείχνουν φόβο ή λύπη και ότι το συναίσθημα είναι αδυναμία. Στο σχολείο, σπάνια ενθαρρύνεται η έκφραση συναισθημάτων ή η συζήτηση για δυσκολίες, με αποτέλεσμα η πίεση να συσσωρεύεται. Σε κοινωνικό επίπεδο, η ανδρική εικόνα συνδέεται με δύναμη και αυτάρκεια, δυσκολεύοντας τους άνδρες να ζητήσουν βοήθεια εγκαίρως.
Όταν η δυσφορία δεν εκφράζεται, εμφανίζεται μέσω ψυχοσωματικών συμπτωμάτων, όπως αϋπνία, ένταση ή εκνευρισμός. Χρειάζεται αλλαγή σε όλα τα επίπεδα για να θεωρείται φυσιολογικό και ασφαλές να μιλά κανείς για όσα νιώθει.
Πόσο επιβαρυντικός είναι ο κοινωνικός ρόλος του «δυνατού άνδρα»;
Ο ρόλος αυτός γίνεται επιβαρυντικός όταν δεν αφήνει χώρο για όρια. Αν η αξία ενός άνδρα συνδέεται μόνο με την αντοχή και τον έλεγχο, κάθε δυσκολία βιώνεται ως προσωπική αποτυχία. Ο ρόλος αυτός συχνά λειτουργεί περιοριστικά. Όταν κάποιος αισθάνεται ότι πρέπει διαρκώς να είναι ανθεκτικός και ελεγχόμενος, μαθαίνει να αποσυνδέεται από τα συναισθήματά του. Η πίεση δεν εξαφανίζεται μεταφέρεται στο σώμα και στη συμπεριφορά.
Βλέπουμε συχνά άγχος, ένταση, θυμό ή ψυχοσωματικά συμπτώματα όπως πονοκεφάλους, μυϊκούς πόνους ή γαστρεντερικές ενοχλήσεις. Η πραγματική δύναμη δεν είναι η απουσία συναισθήματος, αλλά η δυνατότητα αναγνώρισης και διαχείρισής του.
Ποια είναι τα πιο συχνά προειδοποιητικά σημάδια που αγνοούνται στο ανδρικό φύλο;
Η ανδρική κατάθλιψη δεν μοιάζει πάντα με λύπη. Συχνά εμφανίζεται ως ευερεθιστότητα, απομόνωση, υπερβολική εργασία, αύξηση κατανάλωσης αλκοόλ ή ριψοκίνδυνη συμπεριφορά. Παράλληλα εμφανίζονται ψυχοσωματικά συμπτώματα, αϋπνία, κόπωση, πόνοι χωρίς σαφές ιατρικό αίτιο. Το οικογενειακό και επαγγελματικό περιβάλλον συχνά τα αποδίδει στον χαρακτήρα ή στην πίεση της δουλειάς. Όμως η απόσυρση, η απώλεια ενδιαφέροντος και η απαισιοδοξία αποτελούν σημαντικά σήματα που χρειάζονται προσοχή.
Οι ένστολοι εκτίθενται συστηματικά σε τραυματικά γεγονότα. Πώς επηρεάζει αυτό τη μακροπρόθεσμη ψυχική τους ανθεκτικότητα;
Η υπηρεσία στα Σώματα Ασφαλείας συνεπάγεται με συνεχή έκθεση σε καταστάσεις έντασης και τραύματος. Όταν αυτό γίνεται καθημερινότητα, το νευρικό σύστημα παραμένει σε μόνιμη εγρήγορση. Με τον χρόνο μπορεί να εμφανιστούν διαταραχές ύπνου, ευερεθιστότητα, υπερ-επαγρύπνηση, κυνισμός, δυσκολίες στις σχέσεις και χρόνια κόπωση ή burnout. Πρόκειται για φυσιολογική αντίδραση σε παρατεταμένη πίεση, όχι για προσωπική αδυναμία.
Η ψυχική ανθεκτικότητα δεν χτίζεται με σιωπή ούτε με τη λογική «σφίξ’ τα δόντια». Ενισχύεται όταν υπάρχει θεσμική μέριμνα και πρόληψη: αποφόρτιση μετά από δύσκολα περιστατικά, πραγματικά εμπιστευτική ψυχολογική υποστήριξη και εκπαίδευση στελεχών στην έγκαιρη αναγνώριση ψυχικής εξάντλησης. Η φροντίδα της ψυχικής υγείας προστατεύει τον ίδιο τον επαγγελματία αλλά και την επιχειρησιακή του ετοιμότητα.
Γιατί οι άνδρες απευθύνονται λιγότερο σε ειδικό ψυχικής υγείας;
Πρόκειται κυρίως για κοινωνικά διαμορφωμένο πρότυπο. Πολλοί άνδρες έχουν μάθει ότι πρέπει να διαχειρίζονται μόνοι τους τις δυσκολίες τους. Έτσι, η αναζήτηση βοήθειας έρχεται συχνά αργά, όταν τα συμπτώματα έχουν ήδη ενταθεί ή εμφανίζονται μέσω σωματικών ενοχλήσεων. Όταν όμως δημιουργηθεί ασφαλές θεραπευτικό πλαίσιο, η συμμετοχή τους είναι ουσιαστική. Η βοήθεια δεν αφαιρεί τον έλεγχο, τον αποκαθιστά.
Μπορούμε να μιλάμε για πρόληψη αυτοκτονιών στα σώματα ασφαλείας όταν υπάρχουν ακόμη ταμπού;
Η πρόληψη δυσκολεύεται όσο ο αστυνομικός φοβάται ότι αν μιλήσει θα στιγματιστεί ή θα υπάρξουν υπηρεσιακές συνέπειες. Η έκθεση στο τραύμα είναι συνεχής, η πίεση καθημερινή και η αποφόρτιση συχνά περιορισμένη. Πρόληψη σημαίνει να μπορεί ένας ένστολος να πει «δεν είμαι καλά» χωρίς φόβο. Να υπάρχει ανεξάρτητη και εμπιστευτική ψυχολογική υποστήριξη και εκπαίδευση διοικητών ώστε να αναγνωρίζουν έγκαιρα σημάδια κινδύνου. Χρειάζεται να σπάσει ο μύθος ότι «ο καλός αστυνομικός δεν λυγίζει». Ο καλός αστυνομικός είναι πρώτα άνθρωπος.
Γιατί στην Ελλάδα η επίσκεψη σε ψυχολόγο αντιμετωπίζεται συχνά ως τελευταία λύση;
Η ψυχική δυσκολία στη χώρα μας συχνά αντιμετωπίζεται μέσα στην οικογένεια ή με τη λογική της αντοχής. Παραμένει ο φόβος του στιγματισμού και η σύνδεση της ψυχοθεραπείας μόνο με σοβαρή ψυχική νόσο. Η έλλειψη ψυχοεκπαίδευσης και πρόληψης οδηγεί πολλούς να ζητούν βοήθεια αργά. Χρειάζεται να γίνει κατανοητό ότι η ψυχολογική φροντίδα είναι μέρος της υγείας, όπως ακριβώς και η ιατρική πρόληψη.
Πόσο σημαντική είναι η επίσκεψη στον ψυχολόγο και πόσο εύκολο είναι να βρούμε τον κατάλληλο ειδικό;
Η ψυχοθεραπεία δεν αφορά μόνο την κρίση αλλά και την πρόληψη και την αυτογνωσία. Ο καθοριστικός παράγοντας είναι η θεραπευτική σχέση να υπάρχει ασφάλεια και εμπιστοσύνη. Δεν χρειάζεται να ταιριάξουμε με τον πρώτο ειδικό· είναι φυσιολογικό να αναζητήσουμε αυτόν με τον οποίο νιώθουμε άνεση. Όταν δημιουργηθεί αυτό το πλαίσιο, ανοίγει ο δρόμος για ουσιαστική αλλαγή.
Τι μας διαφοροποιεί σε σχέση με τη Γαλλία στο τρίπτυχο ψυχική υγεία – ταμπού – αστυνομία;
Η βασική διαφορά βρίσκεται στον τρόπο που αντιμετωπίζεται η αναζήτηση βοήθειας. Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες η ψυχική υποστήριξη θεωρείται κομμάτι της επαγγελματικής φροντίδας, ακόμη και στα σώματα ασφαλείας. Στην Ελλάδα παραμένει ισχυρός ο φόβος της έκθεσης και της αξιολόγησης.
Αυτό οδηγεί συχνά σε καθυστέρηση παρέμβασης και μεγαλύτερη συσσώρευση πίεσης, που εκφράζεται πολλές φορές και ψυχοσωματικά. Η αλλαγή ξεκινά όταν η ψυχική υγεία αντιμετωπίζεται ως στοιχείο προστασίας του ανθρώπου και όχι ως ένδειξη αδυναμίας.
*Η Αγγελική Ζέρβα είναι Κλινική Ψυχολόγος - Ψυχοθεραπεύτρια με σπουδές στην Γαλλία στο Université Lumière Lyon II και στο Université de Strasbourg.